«Μην πτύετε καταγής! Βαδίζετε πάντοτε δεξιά!». Η δράση της Αστυνομίας Πόλεων όταν δημιουργήθηκε
Στην Ελλάδα της δεκαετίας του 1920, η τάξη, η καθαριότητα, η ησυχία και η μικροεγκληματικότητα ήταν τα μείζονα ζητήματα για τους κατοίκους των μεγάλων αστικών κέντρων.
Το σώμα ασφαλείας που ανέλαβε την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων ήταν η Αστυνομία Πόλεων.
«Μην φτύνετε και μην συζητάτε στη μέση του δρόμου»
Οι αστυφύλακες της Αστυνομίας Πόλεων, άοπλοι στην αρχή, με μοναδικά μέσα ένα γκλομπ, μια σφυρίχτρα κι ένα σημειωματάριο, έπιασαν αμέσως δουλειά. Προσπαθούσαν να επικεντρώνονται στην πρόληψη και λιγότερο στην καταστολή.
Οι πρώτες αστυνομικές διατάξεις τόνιζαν προς τους κατοίκους της Αθήνας και των άλλων πόλεων:
«Βαδίζετε πάντοτε δεξιά. Εξυπηρετείτε ούτω την ταχυτέραν και ανετωτέραν κίνησιν. Μην ίστασθε επί των πεζοδρομίων και εν μέση οδώ συζητούντες. Κινδυνεύετε να παρασυρθήτε από τα τροχοφόρα, παρεμποδίζετε δε και την κυκλοφορίαν. Μεταβαίνοντες από του ενός πεζοδρομίου εις το απέναντι, μη βαδίζετε διαγωνίως, αλλά κατ’ ευθείαν και ταχέως. Μην πτύετε καταγής. Είναι ανθυγιεινόν».
«Η παρότρυνση “Βαδίζετε δεξιά” είχε πρακτικό χαρακτήρα, για να βλέπουν τα οχήματα που έρχονταν από την άλλη πλευρά. Γιατί τότε ήταν ναι μεν λίγα τα αυτοκίνητα, αλλά τα τροχαία αρκετά», αναφέρει ο Φώτης Γιαννακόπουλος, Αστυνόμος Α’ στη Διεύθυνση Ιστορίας της Ελληνικής Αστυνομίας.
Αριστερά φωτογραφία με τους πρώτους αστυφύλακες της Αστυνομίας Πόλεων (1921). Δεξιά φωτογραφία αρχιφύλακα της Αστυνομίας Πόλεων (1929). Πηγές εικόνων: Αρχείο Διεύθυνσης Ιστορίας ΕΛ.ΑΣ. και Ψηφιακό Αρχείο Περιοδικού «Αστυνομική Ανασκόπηση»
Η Αστυνομία Πόλεων ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1920, με το Νόμο 2461 της κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου, και εφαρμόστηκε τμηματικά σε τέσσερις πόλεις της χώρας: στην Κέρκυρα (1921), στην Πάτρα (1922), στον Πειραιά (1923) και στην Αθήνα (1925).
Στα υπόψη είχαν τεθεί και άλλες πόλεις, όπως τα Ιωάννινα, η Καβάλα, το Αγρίνιο και ο Βόλος, αλλά τα σχέδια δεν προχώρησαν τελικά. «Ήταν στα σχέδια να γίνει και στη Θεσσαλονίκη Αστυνομία Πόλεων. Αντέδρασε, όμως, η Χωροφυλακή, γιατί θεωρούσε ότι, επειδή ήταν μια περιοχή παραμεθόριος, που μόλις είχε καταληφθεί πριν από λίγα χρόνια από το ελληνικό στρατό και ήταν κάπως τότε πολυφυλετική, υπήρχε ανάγκη να ήταν στρατιωτικώς επιβλεπόμενη», εξήγησε στη «Μηχανή του Χρόνου» ο Χρήστος Κονταρίδης, Αντιστράτηγος ΕΛ.ΑΣ. ε.α. και Ιστορικός.
Η Αστυνομία Πόλεων ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1920, με το Νόμο 2461 της κυβέρνησης Βενιζέλου
Τα ευρεία καθήκοντα των αστυφυλάκων
Οι ένστολοι της Αστυνομίας Πόλεων δεν μεριμνούσαν μόνο για την καθαριότητα δρόμων και πεζοδρομίων και τη ρύθμιση της κυκλοφορίας αυτοκινήτων και πεζών. Ήλεγχαν, επίσης, την τήρηση του ωραρίου των καταστημάτων, έθεταν όρια στην επέκταση των τραπεζοκαθισμάτων καφενείων και εστιατορίων, περιόριζαν τους υπαίθριους πάγκους και απαγόρευαν, μεταξύ άλλων, τα νυχτερινά τραγούδια και τον ύπνο στο δημόσιο χώρο.
Επιπρόσθετα, οι αστυφύλακες περπατούσαν στις γειτονιές με πολιτικά ρούχα, για να συλλέξουν πληροφορίες, κατέγραφαν σε ειδικά λεξικά την αργκό διαφόρων κοινωνικών στρωμάτων, έπαιρναν μέτρα για την καταπολέμηση της παράνομης χαρτοπαιξίας και επιχειρούσαν να καταστείλουν την κομμουνιστική δράση και τα εγκλήματα της καθημερινότητας.
Οι άνδρες της Αστυνομίας Πόλεων είχαν τη δυνατότητα να κυκλοφορούν με πολιτικά ρούχα, για να κάνουν παρακολουθήσεις
«Η περίοδος του Μεσοπολέμου βρίσκει την Αστυνομία Πόλεων να έχει να αντιμετωπίσει το ζήτημα της εγκατάστασης των προσφύγων στη χώρα, ειδικά στην Αθήνα και τον Πειραιά, και τα προβλήματα μικροεγκληματικότητας που άρχισαν να εμφανίζονται.
Ένα από αυτά, είναι και λίγο χαριτωμένο θα έλεγε κανείς, ήταν η κλοπή απλωμένων ρούχων, οι περίφημοι μπουγαδοκλέφτες. Το να κλέβεις τις μπουγάδες σήμαινε ότι υπήρχε μία ανάγκη για τέτοιου είδους προϊόντα.
Άρα, λοιπόν, αντιλαμβάνεστε ότι είχε σχέση με τη φτώχεια που βίωνε ο πληθυσμός. Η Αστυνομία Πόλεων ήρθε να αστυνομεύσει φτωχούς πληθυσμούς», είπε στη «Μηχανή του Χρόνου» η Σοφία Βιδάλη, Καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Αντεγκληματικής Πολιτικής στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.
Αξιωματικοί της Αστυνομίας Πόλεων στην Πάτρα το 1922. Πηγή εικόνας: Ψηφιακό Αρχείο Περιοδικού «Αστυνομική Ανασκόπηση»
Οι σχέσεις με το κοινωνικό σύνολο
Αν και κατά καιρούς προκλήθηκαν έντονες αντιδράσεις για ορισμένα μέτρα της Αστυνομίας Πόλεων, η γενική εικόνα των αστικών κέντρων βελτιώθηκε σημαντικά στο πέρασμα των ετών. Δεν λύθηκαν όλα τα προβλήματα, φυσικά, όμως ο Τύπος εκθείαζε συχνά την αποτελεσματικότητα του έργου των αστυνόμων, θεωρώντας ότι, χάρη σε αυτό, η Ελλάδα εξευρωπαϊζόταν.
Επίσης, οι αστυφύλακες, λόγω της καλύτερης εκπαίδευσής τους και του πιο εκλεπτυσμένου χαρακτήρα τους, ήταν, σε γενικές γραμμές, πιο προσιτοί στους πολίτες σε σύγκριση με τους χωροφύλακες, όπως αναφέρει η κ. Βιδάλη:
«Η Χωροφυλακή ήταν ένα σώμα, το οποίο είχε πολύ αυστηρό στρατιωτικό χαρακτήρα και άρα δεν μπορούσε να πλησιάσει τους ανθρώπους. Ο χωροφύλακας είχε την αίσθηση ότι ήταν το κράτος, άρα έπρεπε να είναι αποστασιοποιημένος και μια διαφορετική φιγούρα δημόσιου λειτουργού. Ο αστυνομικός της Αστυνομίας Πόλεων έπρεπε να είναι φιλικός με τους πολίτες, να τους πλησιάζει, γιατί θεωρητικά έλυνε τα μικροπροβλήματα».
«Η ελληνική Αστυνομία Πόλεων διακρινόταν για την ανοχή της. Είναι περισσότερο συνεργάσιμη, είναι περισσότερο ανοιχτή στο να ακούει τον λαϊκό παλμό και, φυσικά, οι αστυφύλακες, ανάλογα με τις εντολές που δέχονται, παρεμβαίνουνε», προσθέτει ο Θανάσης Χρήστου, Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.
Οι αστυφύλακες φρόντιζαν, μεταξύ άλλων, να λύνουν τα μικροπροβλήματα της καθημερινής ζωής, όπως το να βοηθήσουν ηλικιωμένους και παιδιά να περάσουν τον δρόμο. Πηγή εικόνων: Ψηφιακό Αρχείο Περιοδικού «Αστυνομική Ανασκόπηση»
Οι λόγοι που οδήγησαν στην ίδρυση της Αστυνομίας Πόλεων
Πριν τη δημιουργία της Αστυνομίας Πόλεων, το κύριο σώμα αστυνόμευσης ήταν η Ελληνική Βασιλική Χωροφυλακή. Είχε ιδρυθεί στα χρόνια της βασιλείας του Όθωνα, αποτελούσε «μέρος του ενεργού στρατού», συμμετείχε σε όλους τους εθνικούς αγώνες και το 1906 ανέλαβε την αστυνόμευση όλης της Ελλάδας.
Ωστόσο, σύντομα έγινε φανερό ότι η Χωροφυλακή δεν μπορούσε μακροπρόθεσμα να ασκεί αστυνομικά καθήκοντα. Η εμπλοκή της στις πολεμικές επιχειρήσεις και η αύξηση του πληθυσμού των μεγάλων πόλεων, μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, κατέστησαν απαραίτητο ένα νέο σώμα ασφαλείας, το οποίο δεν θα είχε καμία σχέση με τον στρατό. Την ανάγκη για πλήρη διαχωρισμό των αστυνομικών καθηκόντων από τα στρατιωτικά είχαν επισημάνει και μέλη ιταλικής οργανωτικής αποστολής, κατά την περίοδο 1911-1915.
Ο Βρετανός αστυνομικός, Σερ Φρέντρικ Λοχ Χάλιντεϊ με τους συνεργάτες. Πηγή εικόνων: Ψηφιακό Αρχείο Περιοδικού «Αστυνομική Ανασκόπηση»
Υπό αυτές τις συνθήκες, ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος κάλεσε, το φθινόπωρο του 1918, μια ολιγομελή ομάδα Βρετανών αστυνομικών, με επικεφαλής τον πεπειραμένο αρχηγό της Αστυνομίας της Καλκούτα, Σερ Φρέντρικ Λοχ Χάλιντεϊ. Στόχος του ήταν να οργανώσει στην Ελλάδα ένα σώμα κατά το πρότυπο της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Λονδίνου.
Στην αρχή, εξέτασε το ενδεχόμενο να αναδιοργανώσει τη Χωροφυλακή. Σύντομα, όμως, διαπίστωσε ότι το σώμα είχε πολλά προβλήματα δομικής φύσεως, ένα εκ των οποίων ήταν οι συνεχείς μεταθέσεις. Το 88% των χωροφυλάκων δεν παρέμενε στην ίδια πόλη για περισσότερους από 6 μήνες και αυτό εμπόδιζε την ανάπτυξη γνώσεων των τοπικών συνθηκών και αναγκών.
Η Αστυνομία Πόλεων ήταν το σώμα που θα μπορούσε να ανταποκριθεί στις παραπάνω απαιτήσεις. Όμως, κατά τον Χάλιντεϊ, για να πετύχει στην αποστολή της, όφειλε πρώτα απ’ όλα να σφυρηλατήσει σχέσεις εμπιστοσύνης με τους πολίτες, δίνοντας πρώτα εκείνη το καλό παράδειγμα. Απευθυνόμενος στο σώμα της Πάτρας, ο Βρετανός αστυνομικός είχε πει χαρακτηριστικά:
«Εκείνο το οποίον επιθυμώ να κατανοηθή πρωτίστως υφ’ υμών (σ.σ.: από εσάς) είναι ότι το Αστυνομικόν Σώμα θα προοδεύση μόνον, εάν η κοινωνία διατεθή ευμενώς προς αυτό. Αστυνομία, η οποία δεν είναι δημοφιλής, ουδέποτε δύναται να θεωρηθή ως καλή Αστυνομία […] Ο τρόπος της συμπεριφοράς σας, είτε εν υπηρεσία διατελείτε είτε μη, θα αποτελέση τα μεγαλύτερον μέρος της επιτυχίας του θεσμού».
