Η άφιξη του Λόρδου Βύρωνα στην Ελλάδα και ο θάνατός του

Του Κώστα Σακαρέλου

Ο Λόρδος Βύρων υπήρξε από τους πλέον ένθερμους υποστηρικτές της Ελληνικής Επανάστασης. Ο φιλελληνισμός του δεν εκδηλώθηκε μόνο μέσα από τα λόγια και τα έργα του. Ήρθε ο ίδιος στην επαναστατημένη Ελλάδα και συμμετείχε ενεργά στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων, αν και ο ίδιος δεν πήρε μέρος σε κάποια μάχη.

Στις 5 Ιανουαρίου του 1824, ο Βύρων αποβιβάστηκε στο Μεσολόγγι, μαζί με τη συνοδεία του, προερχόμενος από την Κεφαλλονιά. Στην παραλία, τον περίμενε πολύς κόσμος. Ήταν εκεί ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Κωνσταντίνος Μεταξάς, ο Μητροπολίτης Πορφύριος, ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ και αρκετοί οπλαρχηγοί. Έγινε δεκτός με ενθουσιασμό. Στον δρόμο μάλιστα προς το σπίτι του Πέτρου Καψάλη, όπου φιλοξενήθηκε, ήταν παραταγμένοι αγωνιστές, ενώ τα πυροβόλα έριχναν χαιρετιστήριες βολές. Ακολούθως, o Byron, σε ειδική τελετή επάνω στον τάφο του ήρωα Μάρκου Μπότσαρη, φορώντας φουστανέλα, ορκίστηκε πίστη στην Ελλάδα και στον δίκαιο αγώνα των Ελλήνων. ⁽¹⁾

Στους δύο μήνες της παρουσίας του στο Μεσολόγγι, η υγεία του Λόρδου Βύρωνα κλονίστηκε και, τελικά, κατέληξε στις 19 Απριλίου του 1824. Από τι όμως πέθανε;

Η επικρατέστερη θεωρία είναι πως πέθανε από ελονοσία, αφενός γιατί το διάστημα της παραμονής του στο Μεσολόγγι εμφάνιζε επαναλαμβανόμενες πυρετικές κρίσεις και αφετέρου επειδή την περίοδο εκείνη η εν λόγω νόσος βρισκόταν σε έξαρση στη δυτική Ελλάδα. Λέγεται πως ο Βύρων είχε μολυνθεί, για πρώτη φορά, από τη συγκεκριμένη νόσο, στην Πάτρα το 1809, στη διάρκεια του παρθενικού του ταξιδιού στην Ελλάδα. Πιθανολογείται πως, εξαιτίας της παραμονής του στο Μεσολόγγι, η ασθένεια υποτροπίασε, οπότε και επήλθε το μοιραίο. ⁽²⁾

Σύμφωνα με τις πηγές, σε όλη τη διάρκεια της παραμονής του στο Μεσολόγγι, ο ποιητής είχε δίπλα του τον προσωπικό του γιατρό, τον νεαρό Ιταλό Dr Francesco Bruno. Ακόμα, καθ’ όλη τη διάρκεια της νόσησής του, εκτός από τη φροντίδα του προσωπικού του γιατρού, δέχτηκε τις ιατρικές υπηρεσίες του ολλανδικής καταγωγής Άγγλου Dr Julius Millingen, απεσταλμένου του Κομιτάτου στα Ιόνια Νησιά, του Έλληνα γιατρού Λουκά Βάγια, ο οποίος ήταν προσωπικός γιατρός του Μαυροκορδάτου και του Σώματος των Σουλιωτών, που είχε σπουδάσει για αρκετά χρόνια, με έξοδα του Αλή πασά, σε πανεπιστήμια της Βιέννης, του Παρισιού και της Λειψίας, καθώς και του Γερμανού Dr Heinrich Traiber, που είχε σπουδάσει στη Γερμανία και είχε μετεκπαιδευτεί στη χειρουργική στο Παρίσι.

Η θεραπευτική αγωγή που εφάρμοσε το συμβούλιο των γιατρών στον Μπάιρον, ο οποίος, σύμφωνα με τη διάγνωση, έπασχε από φλογιστικό ρευματικό πυρετό, ήταν αυτή με την οποία οι περισσότεροι γιατροί της εποχής αντιμετώπιζαν παρόμοια νοσήματα, ήτοι αφαιμάξεις, βδέλλες, καταπλάσματα, εκδόριο, καθώς και χορήγηση οπίου, φλοιού κίνας (κιγχόνη) και νάρδου. Οι γιατροί Μπρούνο και Βάγιας τάχθηκαν υπέρ της χορήγησης «αντισπασμωδικής αγωγής», ενώ οι γιατροί Μίλινγκεν και Τράιμπερ υποστήριξαν την «αντιφλογιστική αγωγή». Τελικά, στον Μπάιρον δόθηκαν φάρμακα που κάλυπταν και τις δυο διαγνωστικές προσεγγίσεις, ενώ όλοι οι γιατροί ήταν σύμφωνοι στο να αυξηθούν οι βδέλλες πίσω από τα αυτιά και τον λαιμό. Οι γιατροί του Μπάιρον εφάρμοσαν την ιατρική που γνώριζαν, την ιατρική που είχαν διδαχθεί στα πανεπιστήμια που σπούδασαν. Το βράδυ της 18ης Απριλίου η γνωμάτευση που έκαναν από κοινού, και οι τέσσερις, ήταν μετάσταση των ρευματικών φλεγμονών. ⁽³⁾

Ο γιατρός Μπρούνο θερμοπαρακαλούσε με δάκρυα στα μάτια τον Μπάιρον να δεχθεί να υποβληθεί σε νέα αφαίμαξη, όπως είχε αποφασίσει το συμβούλιο των γιατρών, επειδή πίστευε ακράδαντα στη θεραπευτική αποτελεσματικότητά της, πλην όμως ο Μπάιρον αρνιόταν πεισματικά να υποβληθεί στην αγωγή αυτή. Το απόγευμα της επόμενης μέρας ο Λόρδος Βύρων έχασε τη μάχη για τη ζωή.

Αρκετοί ιστορικοί υποστηρίζουν πως την ήδη επιβαρυμένη κατάσταση της υγείας του μεγάλου Φιλέλληνα επέτεινε ένα δυνατό κρυολόγημα που «άρπαξε», λίγες μέρες πριν τον θάνατό του, σε μια εξόρμησή του, στην περιοχή του Αχελώου. Προς επίρρωση, επικαλούνται σχετική μαρτυρία του Τζορτζ Φίνλεϋ, ιστοριογράφου της μεσαιωνικής Ελλάδας και φλογερού φιλέλληνα, ο οποίος, στα τέλη Μαρτίου του 1824 είχε έρθει από την Αθήνα στη δυτική Ελλάδα. Έπειτα από παραμονή μερικών ημερών ετοιμάστηκε να επιστρέψει. Αλλά μια δυνατή βροχή, που είχε φουσκώσει τον Αχελώο, τον υποχρέωσε να αναβάλει για λίγο το ταξίδι της επιστροφής του.

Ένα πρωί, κι ενώ ο καιρός είχε καλυτερέψει, ο Φίνλεϋ πήρε τον δρόμο του γυρισμού. Ενώ διέσχιζε έφιππος τον κάμπο, κάπου εκεί κοντά στον Αχελώο, συνάντησε τον Βύρωνα καβαλάρη. Αφού χαιρετήθηκαν και αντάλλαξαν μερικές κουβέντες, ο ποιητής έκανε αναστροφή. Προχώρησαν μαζί δυο τρία μίλια, «συζητώντας κι οι δυο για το μέλλον της κοινής τους υπόθεσης».

Στο τέλος της συζήτησης, ο Βύρων είπε στον Φίνλεϋ: ⁽⁴⁾

– Θα ήταν καλύτερα για σας να επιστρέψετε, ο ποταμός είναι ακόμη πολύ φουσκωμένος.

– Ούτε καν το σκέφτομαι να γυρίσω, τουλάχιστον θα προσπαθήσω να τον περάσω, είπε ο Φίνλεϋ.

– Πάντως θα μουσκέψετε ολότελα, επέμεινε ο Βύρων δείχνοντας ένα μαύρο σύννεφο, το οποίο πλησίαζε γρήγορα.

– Εσείς θα μουσκέψετε, όχι εγώ, του απάντησε ο Φίνλεϋ, ενώ ο Βύρων του φώναξε:

– Αφήστε το αυτό να είναι δική μου φροντίδα.

Έπειτα ο Βύρων έκανε στροφή με τ’ άλογό του και έτρεξε να πάει πίσω στην πόλη, σύμφωνα πάντα με τα λεγόμενα του Φίνλεϋ. Μέσα σε λίγα λεπτά «το σύννεφο κατέβασε καταρράκτες βροχής».

Όταν έφτασε στην πόλη, ήταν καταμουσκεμένος. Βιαστικά, κατέβηκε από το άλογό του και μπήκε στη βάρκα, με προορισμό το σπίτι του. Στη διάρκεια του σύντομου ταξιδιού, τον έπιασε ένα δυνατό ρίγος κι, αμέσως μετά, ένας παροξυσμός πυρετού.

Ο Φίνλεϋ, όταν πείστηκε «ότι τα νερά του ποταμού εξακολουθούσαν να είναι ακόμη ψηλωμένα, γύρισε πίσω στο Μεσολόγγι όπου έμεινε άλλες δυο ημέρες. Ο Βύρων ήταν στο διάστημα αυτό κρεβατωμένος και δεν επρόκειτο πια ποτέ να σηκωθεί».

Η εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά», που εκδιδόταν τότε στο Μεσολόγγι, έγραψε για τον θάνατο του Βύρωνα:

Μεσολόγγιον τη 19 Απριλλίου 1824

Απαρηγόρητα θρηνεί μεταξύ των χαρμοσύνων του Πάσχα ημερών η Ελλάς, διότι αιφνιδίως στερείται από τας αγκάλας της τον πολύτιμον αυτής ευεργέτην, τον Λαμπρόν Λόρδον Νόελ Βύρωνα. Ο Υπέρτιμος ούτος ανήρ μετά δεκαήμερον ασθένειαν φλογιστικού ρευματικού πυρετού, όστις είχεν εισέλθει έως εις τον εγκέφαλον, εξέπνευσεν σήμερον περί το εσπέρας εις τας ώρας … (α)

Δεν έπαυεν έτι ζων ο Λαμπρός Φιλλέλην να παρασταίνη τους ευνοϊκούς υπέρ της Πατρίδος σκοπούς του. Ο υπέρ της αληθούς ελευθερίας της Ελλάδος ζήλος του μεγάλως μας ενεθάρρυνε, και μας έδιδε τας πλέον χρηστάς περί του έθνους ελπίδας. Πικρώς θλίβεται και κατάκαρδα λυπείται ο λαός της Ελλάδος στερούμενος τοιούτον πατέρα και ευεργέτην· Εις όλων των πατριωτών τα πρόσωπα η θλίψις και κατήφεια φαίνονται ζωγραφισμέναι· αλλά πολύ περισσότερον κλαίει και αναστενάζει ο λαός του Μεσολογγίου, διότι αύτη η πόλις είχε την καλήν τύχην να συγκαταριθμή μεταξύ των πολιτών της άνδρα των αρετών και προτερημάτων του Λαμπρού Λόρδου. Αι προς αυτόν του έθνους μας ελπίδες απέτυχον, και πλέον δεν μας μένει, παρά να κλαίωμεν απαρηγορήτως τον τόσον σκληρόν δι’ ημάς θάνατον.      

(α) Αγνοούμεν δια ποίας αιτίας δεν ηθέλησεν ο Λαμπρός Λόρδος να συγκατανεύση εις όσας παρακλήσεις είχε κάμει προς αυτόν ο ιατρός του Φ. Βρούνες, και ο ιατρός της Εταιρείας Ι. Μίλιγκεν δια να τον φλεβοτομήσωσιν.

Εκατό χρόνια αργότερα και πιο συγκεκριμένα στις 18 Απριλίου του 1924, ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας Αλέξανδρος Παπαναστασίου, συνοδευόμενος από σύσσωμο, σχεδόν, το Υπουργικό Συμβούλιο, από ξένες διπλωματικές αποστολές, καθώς και από μέλη του Αγγλικού Κοινοβουλίου και εκπροσώπους της Αγγλικής Κυβέρνησης, επιβιβάστηκαν στην Αθήνα σε αμαξοστοιχία και μετέβησαν στην Κόρινθο. Όταν έφτασαν εκεί, ανέβηκαν στο αντιτορπιλικό «Ιέραξ», το οποίο τους περίμενε και, αυθημερόν, κατέπλευσε στο λιμάνι του Κρυονερίου. Από εκεί, τους παρέλαβε το τρένο και τους μετέφερε στο Μεσολόγγι, όπου συμμετείχαν στις εκδηλώσεις για τον εορτασμό των 100 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου φιλέλληνα Λόρδου Βύρωνα.

Πηγές:

1. Νικολάου Κολόμβα: «Μεσολόγγι (1821 – 1829) οι αθάνατοι πρόμαχοι», Εκδοτική Άλφα Ε.Π.Ε. – Σειρά “Μεσολόγγι”, Αθήνα 1998
2. geonews.gr αφιέρωμα της 19^ης Απριλίου 2019, στον σύνδεσμο https://geonews.gr/history-%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CF%85%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81%CE%B9%CE%BF-%CE%B3%CF%8D%CF%81%CF%89-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%BF-%CE%B8%CE%AC%CE%BD%CE%B1%CF%84%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BB%CF%8C/
3. Ομιλία του Ιωάννη Κατσαβού, Υπαξιωματικού ΠΝ – Νοσηλευτή, Ιστορικού – Ερευνητή – Συγγραφέα στο Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο της Ι.Π. Μεσολογγίου την 29 Μαρτίου 2015, στο πλαίσιο των Εορτών Εξόδου 2015, με θέμα: «Υγειονομική κατάσταση και συνθήκες υγιεινής κατά τις πολιορκίες του Μεσολογγίου», στον σύνδεσμο: https://www.livemedia.gr/album/22337
4. Άρθρο, με θέμα «Ο Αμερικανός συγγραφέας Ταίηλορ για τον Βύρωνα και τον θάνατό του στην Ελλάδα», δημοσιευμένο στο 347^ο τεύχος του περιοδικού «Ιστορία», έκδοση της «ΠΑΠΥΡΟΣ ΠΡΕΣΣ», Μάιος 1997
5. Εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά» της 19^ης Απριλίου 1824
6. Η φωτογραφία της αγγλικής ατμακάτου, που αποβίβασε επισήμους στην αποβάθρα του Κρυονερίου, αναρτήθηκε στην Εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ» στις 22 Απριλίου του 1924 και δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Galatasnews, στις 20/01/2023